Dlaczego warto rozmawiać z dzieckiem o emocjach?

Rozmowa o emocjach nie oznacza, że złość, smutek czy frustracja znikną. Pomaga jednak dziecku budować słownictwo potrzebne do mówienia o swoich przeżyciach i z czasem coraz lepiej je rozumieć.

Co się dzieje, gdy dziecko nie ma jeszcze słów na to, co czuje?

Małe dziecko może bardzo intensywnie przeżywać złość, smutek, rozczarowanie czy frustrację, a jednocześnie nie potrafić jeszcze powiedzieć:
„Jestem zły, bo chciałem zostać dłużej na placu zabaw”.

Wtedy emocje często widzimy przede wszystkim w zachowaniu. Dziecko płacze, krzyczy, odmawia współpracy, rzuca zabawką, wycofuje się albo mówi po prostu: „Nie!”.

Rodzicowi łatwo pomyśleć wtedy: „Znowu źle się zachowuje”.

Warto jednak spróbować spojrzeć krok dalej i zadać sobie pytanie:
„Co moje dziecko próbuje mi teraz powiedzieć swoim zachowaniem?”

Nie oznacza to, że każde zachowanie trzeba akceptować. Możemy zatrzymać dziecko, które uderza, rzuca przedmiotami czy krzywdzi inną osobę, a jednocześnie pomóc mu nazwać to, co czuje.

Można powiedzieć:

„Widzę, że jesteś bardzo zły. Nie pozwolę Ci bić. Możesz być zły, ale nie możesz mnie uderzać.”

W ten sposób dziecko otrzymuje dwie ważne informacje jednocześnie:
emocja jest w porządku, ale nie każde zachowanie pod jej wpływem jest dozwolone.

Dlaczego warto pomóc dziecku nazwać emocję?

Nazywanie emocji pomaga dziecku stopniowo rozpoznawać, co się z nim dzieje, i budować słownictwo potrzebne do mówienia o swoich przeżyciach.

Kiedy dziecko płacze, możemy powiedzieć:

„Widzę, że jest Ci smutno, bo bardzo chciałeś zostać jeszcze na placu zabaw.”

Kiedy złości się po przegranej:

„Chyba jesteś zły, bo bardzo chciałeś wygrać.”

Nie musimy przy tym zawsze wiedzieć dokładnie, co dziecko czuje. Jeśli nie jesteśmy pewni, możemy powiedzieć:

„Widzę, że coś Cię zdenerwowało. Chcesz mi powiedzieć, co się stało?”

Samo nazwanie emocji nie sprawi, że problem zniknie. Może jednak pomóc dziecku poczuć się zauważonym i zrozumianym oraz stopniowo nauczyć się łączyć określone odczucia z odpowiednimi słowami.

To duża różnica w porównaniu ze zdaniami:

„Nie ma się czym przejmować.”
„Przecież nic się nie stało.”
„Nie płacz.”

Dla dorosłego sytuacja może wydawać się drobna. Dla dziecka w tym momencie może być naprawdę ważna.

Jeśli emocje są już bardzo silne i dziecku trudno się uspokoić, samo rozmawianie może nie wystarczyć.
Więcej o tym, co można zrobić w takich sytuacjach, piszemy w artykule
Jak wspierać emocje dziecka w trudnych momentach.

Jak rozmowa o emocjach buduje zaufanie między Wami?

Kiedy dziecko doświadcza, że może powiedzieć rodzicowi o złości, smutku, zazdrości czy strachu bez wyśmiewania i natychmiastowego oceniania, uczy się, że z trudnymi sprawami można przyjść do dorosłego.

Nie trzeba przy tym od razu rozwiązywać problemu.
Czasami pierwszą potrzebą dziecka jest po prostu bycie wysłuchanym.

Przykład z codziennego życia:
dziecko wraca z przedszkola i mówi, że nikt nie chciał się z nim bawić na placu zabaw.

Pierwszy odruch rodzica może być taki:

„Nie martw się, jutro na pewno będzie lepiej.”

Można jednak najpierw zatrzymać się przy tym, co przeżywa dziecko:

„To musiało być przykre. Chciałeś się z nimi bawić, a oni powiedzieli, że nie.”

Dopiero później można zapytać:

„Chcesz mi opowiedzieć, co było dalej?”

Dziecko dostaje wtedy sygnał:
„Mogę powiedzieć o czymś trudnym i ktoś chce mnie wysłuchać.”

Dlaczego dziecko uczy się mówić o emocjach, patrząc na Ciebie?

Dzieci uczą się nie tylko wtedy, kiedy coś im tłumaczymy. Bardzo dużo dowiadują się o emocjach, obserwując dorosłych.

Jeśli rodzic potrafi powiedzieć:

„Jestem dziś zmęczona, dlatego trochę trudniej mi być cierpliwą.”

albo:

„Zdenerwowałam się. Potrzebuję chwili, żeby się uspokoić.”

dziecko widzi, że emocje można zauważyć, nazwać i wyrazić słowami.

Nie oznacza to, że rodzic powinien opowiadać dziecku o wszystkich swoich problemach.
Chodzi raczej o proste, dostosowane do wieku komunikaty pokazujące:
„Dorośli też mają emocje i mogą o nich mówić.”

Jak rozmawiamy o emocjach w Niebieskiej Przystani?

Rozmowa o emocjach nie musi odbywać się wyłącznie podczas specjalnych zajęć.
Wiele najważniejszych sytuacji pojawia się spontanicznie w ciągu zwykłego dnia przedszkolaka.

Ktoś zabrał zabawkę.
Dwoje dzieci chce być pierwsze.
Koleżanka nie chce bawić się w tę samą zabawę.
Trzeba skończyć ulubioną aktywność.
Nie udało się zbudować wieży.
Dziecko tęskni rano za rodzicem.

To właśnie takie momenty są okazją do nauki rozpoznawania i nazywania emocji.

Nauczyciel może wtedy pomóc dziecku zatrzymać się i powiedzieć:

„Widzę, że się zezłościłeś, bo chciałeś bawić się tym samochodem.”

albo:

„Chyba zrobiło Ci się przykro, kiedy usłyszałeś, że teraz nie możesz dołączyć do zabawy.”

Potem można wspólnie zastanowić się, co zrobić dalej:
poprosić o zabawkę, poczekać na swoją kolej, powiedzieć koledze, czego się chce, albo poprosić dorosłego o pomoc.

W Niebieskiej Przystani ważna jest dla nas nie tylko reakcja na trudną sytuację, ale również próba zrozumienia tego, co stoi za zachowaniem dziecka.

Nauczyciele obserwują dzieci podczas codziennych aktywności, a jeśli określone trudności powtarzają się lub wymagają szerszego spojrzenia, mogą korzystać ze wsparcia specjalistów pracujących w przedszkolu.

Więcej o naszym podejściu piszemy również w artykule
Dlaczego edukacja emocjonalna jest tak ważna w przedszkolu.

Dlaczego rozmowa o emocjach jest ważna również na dłuższą metę?

Umiejętność rozpoznawania i nazywania własnych emocji nie jest potrzebna dziecku tylko w wieku przedszkolnym.

W kolejnych latach pojawiają się nowe sytuacje:
konflikty z rówieśnikami, pierwsze niepowodzenia, wymagania szkolne, zmiany, stres czy trudniejsze relacje.

Nie możemy sprawić, że dziecko nie będzie przeżywało złości, smutku, rozczarowania czy strachu.
Możemy natomiast stopniowo pomagać mu budować język, dzięki któremu zamiast pozostać wyłącznie przy zachowaniu, będzie mogło powiedzieć:

„Jestem zły.”
„Było mi przykro.”
„Boję się.”
„Nie podobało mi się to.”
„Potrzebuję pomocy.”

To umiejętności, które rozwijają się stopniowo i wymagają wielu codziennych doświadczeń.

Co możesz zrobić już dziś?

Nie potrzebujesz specjalnych kart pracy ani długich rozmów o emocjach.
Najwięcej okazji pojawia się podczas zwykłego dnia.

• Nazywaj to, co widzisz.
  Zamiast „uspokój się”, spróbuj: „Widzę, że jesteś bardzo zły”.
• Nie zgaduj za wszelką cenę.
  Jeżeli nie wiesz, co dziecko czuje, możesz powiedzieć:
  „Widzę, że coś się stało. Chcesz mi o tym opowiedzieć?”.
• Nie zaprzeczaj emocji.
  Zamiast „nie ma się czym przejmować”, spróbuj:
  „Widzę, że to było dla Ciebie ważne”.
• Oddziel emocję od zachowania.
  „Możesz być zły, ale nie możesz uderzać” daje dziecku jasną granicę bez negowania tego, co czuje.
• Opowiadaj czasem o własnych emocjach.
  Proste „jestem zmęczona i potrzebuję chwili odpoczynku” pokazuje dziecku, jak można mówić o swoim stanie.
• Zapytaj wieczorem o jedną dobrą i jedną trudną chwilę.
  To często łatwiejsze dla dziecka niż ogólne pytanie: „Jak było w przedszkolu?”.